Кога одиме на ликовна изложба и разгледуваме одредено уметничко дело, се прашуваме што сакал авторот да каже; и дури да не успееме да сфатиме, барем сме заинтригирани да подразмислиме. Но, кога ќе отидеме на настан на кој се презентира традиционална култура – ора, песни, обичаи, носии – откако ќе оддадеме должна почит, коментирајќи колку убаво изиграле/испеале и дека имаме богата традиција, не очекуваме тука да препознаеме уметност. А што е ако не уметност она што народот го креирал со векови, за да го прикаже на единствената сцена што ја имал во времињата пред театарот и киното, што била сретселото, каде се собирал за да го истури креативниот набој таложен од важни поводи низ историјата, запишувајќи го својот код низ материјалните и духовните културни пројави на својот социјален и обреден живот?

Причините што се разминуваме со нејзината уметност при средбите со традиционалната култура се главно во погрешниот пристап на луѓето кои се институционално задолжени да ја проучуваат, чуваат, негуваат и презентираат, а тоа е одлучен да го смени, како еден од најмотивираните и најактивните дејци од областа, етнокореологот Бојан Петковски, за кој неодамна пишувавме по повод неговиот проект „Лазарице“ – филмуваната реконструкција на женските обредни поворки од етничкиот предел Долни Полог.

Од обраќањето на промоцијата на „Лазарице“, проект поддржан од Министерството за култура

„Кај нас проблемот е што уште кога се формирала современата македонска држава, ваквите катедри, што ги изучувале ората, песните, носиите, традицијата; што веќе се развивале во Србија, Хрватска, Бугарија; овде, во Македонија, биле закочувани поради постоењето на една теза, дека ние кои штотуку излеговме од опинците, веќе не сакаме да се вратиме назад. И катедрата што била отворена во тој период, набрзо била затворена. Зборуваме за катедра за етнологија, што ја изучувала општата материјална и духовна традиционална култура. А во околните држави тоа веќе било многу развиено, па како генерален проблем се наметнало тоа што доаѓале истражувачи од Србија, од Бугарија, од Грција, кои истражувале овде, но се повикувале на стара Јужна Србија, западна Бугарија …“, вели Петковски.

Ова македонско доцнење сѐ уште го плаќаме со тоа што и денеска студентите кај нас учат од литература во која Порече е во Македонија, но како дел од некогашна Јужна Србија:

„Ние и денеска вака учиме, од огромен фонд материјали, главно книги на двете сестри – Љубица и Даница Јанковиќ, зачетнички на српската етнокореологија. Нашата наука во голема мера се темели на нивните истражувања, спроведувани особено во четириесеттите години од минатиот век, кога тие биле платени и пратени да истражуваат овде – од Скопје, па сѐ до Охрид и Струга. Зашто ние не сме препознавале уметност, туку сме го презирале традиционалното, сметајќи го за старо, безвредно – за култура во опинци.“

Иако лесно може етимолошки да се разложи и да се сфати дека предмет на проучување ѝ се народните танци, од Бојан Петковски побаравме кратко објаснување за науката етнокореологија.

„Оваа наука има еден од најстарите предмети на проучување, зашто играњето се појавило при самото создавање на човекот. Овде се мисли на одредени чекори, специфични движења, гестикулации, кои постојат колку што постои човештвото.“

Етнокореологијата кај нас се изучува од раните двеилјадити, со формирањето на насоката за традиционална музика и игра при ДМБУЦ „Илија Николовски – Луј“, и нешто подоцна, со отворањето на катедрата за етнокореологија на музичката академија на универзитетот „Гоце Делчев“ во Штип.

Записите со македонска етнокореолошка вредност одат далеку назад во историјата, од византиски патеписци, па до оние на Ѓорче Петров, но „со слика“, едно од најстарите сведоштва за културата на нашата народна игра, е фреската од 14 век во Лесновскиот манастир, „Фалете го Господа со игри“, „каде се прикажани девет мажи во јасна антропологија на игра, при што треба да се знае дека зографите во вакви случаи, насликаното врз база на црковниот канон, го интерпретирале земајќи го она што ним им било блиско, од опкружувањето“.

„Фалете го Господа со игри“, Лесновски манастир

Кај Бојан Петковски фасцинацијата од традиционалното, но, потенцира – исклучиво од играњето, се појавила на многу рана возраст; и веќе кога имал седум години се запишал во играорно друштво, за набрзо апетитот да му порасне и паралелно да почне (гледајќи видеа) да ги разработува и учи кореографиите од националниот ансамбл „Танец“. Тука во разговорот со него дојдовме до важната тема за културно-уметничките друштва, кои иако постојат во непрекинат континуитет, во отсуство на соодветна наука не успеале да го заокружат процесот на негување на традиционалната култура.

„Овде постоеле и постојат многу културно-уметнички друштва, во кои во отсуство на наука се работело аматерски. Во Хрватска, на пример, паралелно се создале институциите и КУД-овите. Па, луѓето од институциите работеле и во друштвата, а кај нас, и ден-денеска работат луѓе, кои, без навреда – се работи за ентузијасти со долго искуство, немаат научен пристап.“

Петковски, кој во процесот што почнал со „сакам да бидам играорец“ станал уметник од оваа сфера, е свесен дека „ние што го работиме ова сѐ уште сме потценувани од пошироката јавност, зашто останува тезата оти е ова е просто, селско …“.

„И јас се сложувам со луѓето кои вака резонираат“, вели тој, „зашто голем дел од нас кои го работиме ова, му пристапуваме на многу аматерско ниво, и тогаш нормално е да добиваме вакви коментари. Многу просто се однесуваме кон оваа наука, не ѝ пристапуваме уметнички. Не се внимава во друштвата како ќе се наместат децата играорци, како ќе се нашминкаат девојчињата, какви носии ќе носат … Се импровизира. А традицијата е далеку од селска во негативната смисла на зборот. Ако пристапот е уметнички, сѐ би било поинаку. Зашто ова е важно и не може да му се пристапи на ниво на хоби. Некогаш играњето било толку битно што во предиспозициите за да се стапи во брак било дали знае кандидатот да игра. Девојките преку носијата покажувале кога се подготвени за мажење. Во поголем дел од пределите има некаков тип на кошула, која кога девојката ќе ја извезе и ќе ја облече на Велигден или на некој друг празник, ќе ѝ покаже на заедницата дека е веќе зрела за мажење. Носијата, ората, биле многу значајни фактори.“

„Тешкото“ не е „тешкото“

Од нашата традиционалната култура, УНЕСКО ги препознал и заштитил како светско нематеријално културно наследство, „Копачката“, орото од етничкиот предел Пијанец, делчевско, и машкото двогласно, „Гласоечко“ пеење од Долни Полог, тетовско. Го прашавме Бојан Петковски, кој се надева и работи оваа листа на УНЕСКО да се шири и со други македонски наслови, што значи статусот заштитено нематеријално културно наследство од Организацијата за образование, наука и култура на Обединетите нации? Тој ни објасни со примерот на „Тешкото“.

Изведба на „Тешкото“ со ансамбл „Македонија“

„Се правеа напори да се впише и „Тешкото“, но тоа никогаш нема да се случи, зашто критериумот на УНЕСКО е да има континуитет. За светската организација да заштити нешто како нематеријално културно наследство, најважно е тоа да се случува во континуитет до денес. „Тешкото“ има континуитет на изведбата, но сценски, а не и во локалната заедница од каде потекнува, зашто таму веќе не се игра. УНЕСКО бара да има континуиран непосреден, генерациски пренос на традицијата, и да биде жива култура. Заштитено од УНЕСКО значи огромна одговорност, обврска да се негува; дека тоа оро треба да се изведува во локалната заедница, без инфилтрации на нови елементи. Тоа значи обврска орото да им се пренесува на малите деца како знаење, не во смисла на сценско знаење, туку да стане дел од нивниот код, од нивната жива култура. УНЕСКО редовно прави ревизии за да се види дали заштитеното се изведува во континуитет.“

Кога веќе го споменавме „Тешкото“, Петковски го искористи поводот за да посочи на една заблуда за орото што е заштитен знак на македонската традиција.

„Изворно орото е од пределот на Мијаците – Галичник, Гари, Лазарополе, Тресонче. „Тешкото“ е оро од видот на „Лесното“, на кое мажите кои го играле му додале клекнувања, подолго задржување во ритамот на една нога … Дури подоцна тоа го добива контекстот поврзан со тешката разделба на печалбарите од најблиските, а патриотската димензија му ја запечатува Блаже Конески со песната „Тешкото“. Додека во етнокореологијата под тешко оро не се подразбира игра со која луѓето изразувале некоја внатрешна тежина, мачнина, туку оти било тешко, понапорно да се изигра, со форми што се методски тешки за изведба.“

Авторска сценска адаптација „Остана постана“, на жетварски песни и соборски ора од етничкиот предел Скопска Блатија. Загреб, Културен центар Травно

Орската традиција се дели на два дела: соборска, за било какви собори, што главно има социјално-забавен карактер, и обредна, што се практикува(ла) само при одредени обреди – велигденски, божикни, богојавленски, свадбарски … Во соборската игра имало многу поголема инфилтрација на современи моменти, но во обредната се задржани најстарите форми. При формирањето на „Танец“, сите уметници кои биле ангажирани, доаѓале од локалните, традиционални средини, и биле повикани да го изиграат, да го покажат она што го знаат. Така што, првата програма на „Танец“ била многу едноставна – играле две-три ора во круг и воопшто немало стилизација, и овој традиционален репертоар се задржал до времето (доцните педесетти) на првото излегување на дел од уметниците за да се школуваат во Бугарија.

„Преку Бугарија овде навлегла мојсеевата школа, на Русинот (Игор) Мојсеев, кој на подлогата на традиционалната игра направил балет. Во Русија денес тешко може да се најде традиција во оваа смисла. Кога се воодушевуваме од руски, украински ансамбли, кои скокаат, прават акробации, тоа не е традиционална игра, туку балет под влијание на Мојсеев. И во првите записи на „Танец“, јасно стои што е традиционална адаптација, а што се стилизирани форми. Денеска како да се сака двете работи да се претопат во едно, што е многу лошо. Мора јасно да се знае што е традиција, а што авторска стилизација“, вели Бојан Петковски, кој смета дека „уметник те прави пристапот, без разлика дали работиш стилизација или изворна традиционална игра; зашто клучно е да се има сфаќањето дека ова е битно, и во смисла на уметност“.

Еден од најштедрите извори на инспирација за еден уметник од оваа област се старите фотографии.

„Со појавата на браќата Манаки на овие простори, создадени се едни од најдобрите училишта за нашата наука – старите фотографии. Зашто и за најдобриот информатор кога истражуваме на терен, не сме сигурни како му е пренесено знаењето, колку добро се сеќава. Има фотографии што се наменски, сликани во некакво ателје, кои не се многу податливи. Но, има и фотографии од собори, каде цела антропологија, цела амфитеатралност е поставена и замрзната.“

Токму оттука бил инспириран сценско-уметничкиот перформанс на Бојан Петковски, ревијата на носии од Долни Полог, „Традицијата оживува“:

„За ревијата изработив една огромна рамка за фотографија, внатре во рамката беа девојките, кои оживуваа на звукот на стар фотографски апарат. Го покажав животот на девојката-жената низ носијата. Дека носела една носија како девојка до 12-годишна возраст, па друга пред периодот на свадбата; трета само за денот на свадбата; па така сѐ до староста. Значи сите тие статуси ги покажав така што девојката која стои во рамката во одредена антрополошка позиција, на звук на стар апарат за кој беше задолжен учесник облечен како Манаки, а опремен со соодветен реквизит, излегуваше надвор од фотографијата. Фотографиите се ‘одмрзнуваа’.“

„Традицијата оживува“ на „Илинденски денови“ во Битола

Бојан Петковски, за потребите на својата уметност собира носии, но не како колекционер:

„Сите носии што беа прикажани во филмот „Лазарице“ ги поседувам. Не се сметам за колекционер, зашто тој гледа само низ призмата на раритет. Јас им ја гледам уметничката вредност на носиите и им ја барам функцијата – сега, во 21 век. Голем дел од накитот што го користам во контекст на носиите е веродостојна копија на оригиналите, што јас сум ја изработил, што значи нема колекционерска вредност. Колекционерот ќе отиде на терен, ќе купи, ќе дојде дома и ќе си ги стави носиите во шкаф, и толку. А мојата приказна всушност почнува кога ќе се вратам од терен, кога го имам материјалот, но треба да осмислам што треба да направам за да го поставам тоа на сцена. Треба да најдам, да направам, на пример, накит за доволно девојки за одреден проект, што никогаш не го правам ако не сум го имал во раце оригиналот. Не секогаш на терен наоѓам доволно од тоа што ми треба. А ова не се работи од читање или објаснување. Предметот мора да се има.“

Теренските истражувања што ги спроведуваат експертите од областа траат долго („вистинскиот истражувач истражува секогаш“), во повеќе фази, од кои првата мора да биде адаптација во средината.

„Многу нормално е дека кога ќе отидеме на терен луѓето нема веднаш да станат и да ни изиграат одредено оро. Ние не бараме едноставни работи, а најчесто информаторите се прилично возрасни луѓе кои прво имаат потреба да се поплачат. Поинаку не може да се оствари контактот, да се стекне взаемна доверба“, вели Петковски, додавајќи дека клучни информации истражувачот може да добие понекогаш дури на некоја дваесетта средба со информатор на терен.

Од подготовките за снимање на „Лазарице“

„Многу често слушаме приказни што не се директно врзани со нашата наука. Лични животни приказни. Некои колеги во такви случаи прекинуваат да снимаат и инсистираат да се премине на она што е нивен предмет на интерес. Но, за да се изработи еден квалитетен проект, таквите приказни е многу важно да се слушнат. Така се учи дијалектот, но и некои разговорни фрази што ги користи локалното население, од кои ние подоцна можеме да создадеме уметничко дело. Една адаптација за сцена не може да биде составена само од песна и од игра. Многу поинтересно е ако се вклучи некаков дијалект, разговор, ама материјалот за тоа не се добива така што на информаторот ќе му речете: Ајде, кажи ми ти сега нешто што јас ќе го употребам за тоа и тоа.“

На крајот на разговорот, Петковски ги подвлече заслугите на неговиот професор Владимир Јаневски, кој почнал да ја развива етнокореологијата во Македонија, овозможувајќи на овој дел од традицијата да се гледа не само од аспект на сценската намена, туку од неа да се чита културниот код на нацијата, „зашто ништо не е случајно во уметноста, вклучително и во онаа на народниот гениј“.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here