„Не се врамувам ниту се римувам со овие простори, поточно со никакви простори. Не се чувствувам врзана ниту должна да прифатам извесна култура или матрица на однесување само заради тоа што таа култура е одлика на местото каде што живеам или каде што сум се родила. Моите можности како личност ги надминуваат националните рамки и верувам дека секој човек може да излезе од тие контури“, вели во интервјуто со појдовен повод нејзиниот прв роман „Трамонтана“, писателката и поетеса која е и полиглот-преведувачка со уште куп сродни научно-стручни и уметнички вокации, Наташа Сарџоска


За својот прв роман, „Трамонтана“ (издание на Издавачки центар ТРИ), велиш дека е „како ветер што дува за да ги испразни нашите животи од сите празнини“. Веројатно за да се дојде до срцевината? Од која тогаш би требало да почне да се емитува изворниот порив на егзистенцијалната празнина, барајќи реализација со слобода што не е цел сама за себе, што не се идолизира, туку се користи како услов за целта. Каде те однесе празнењето на твоите напразни празнини/одови?

Мислам дека е многу тешко да се одолее на удопството. Секој човек се стреми кон среден или осреден и на некој начин удобен живот. И иако сите се удираат во гради дека сакаат слобода, ретко, речиси никој не посегнува по слободата затоа што таа е ризична, застрашувачка, опасна, неудобна работа.

Згора на тоа, лицемерието е сериозен пенал на слободата. Само неколку примери: самопрогласени револуционери завршуваат во кожени владејачки фотелји; левичарски борци за човекови права се возат во бизнис класа и спијат во хотели со пет ѕвезди (а концептот на луксузен хотел е сепак некаква придобивка на капитализмот); феминистки се борат за правата на жената, а во прва линија ќе тргнат во напад против жената, или без размисла ќе се согласат на брак за да одговорат на барањата од патријархалното општество. Ова се неколку илустративни примери за изопачените вредности, но и за антрополошките мутации на човекот.

Не ми се допаѓа кога луѓето глумат живот, кога дозволуваат стихијно животот да им наметне улога што не им е природна, не им е својствена. Проблемот на колективните култури, каква што е и македонската, се состои во тоа што од деца нѐ учат да постоиме доследно на нашата биолошка функција, да се движиме на сигурно, на проверено, вградени, вчипчени, враснати во некакви замислени скелети – кои не се ништо друго туку алегории на некаков стабилен, но сепак неподвижен, нефлексибилен живот. Но ако се случи нешто, некаков удар, некаква колизија, некаков потрес што ќе ги исфрли од статика тие замислени скелети, ние се вкочануваме, се вџашуваме, се вгнездуваме, просто не се движиме повеќе.

Во минималистичкиот филм „Вкусот на црешите“ на Абас Киаростами, главниот лик, во Иран чекори во потрага по човек што ќе го закопа откако тој би се самоубил, движејќи се во еден предел на земјотресни руини и пустош. Сите му велат да не оди по таа патека, опасна е, туку да тргне по некоја друга. Но тој ја следи својата интуиција и тргнува токму по патеката по која сите му велат да не оди.

Интуицијата го руши тој скелет, ги раскринкува сите наметнати шаблони, ги пречкртува сите однапред скроени скици.

Ако го читате израелскиот историчар и филозоф, автор на „Сапиенс“ и „Хомо Деус“, Јувал Ноа Харари ќе разберете зошто човечкото суштество опстанало низ вековите, затоа што ја следело својата интуиција.

Ние сега живееме во свет што се стреми кон трансхуманизмот, а токму тој феномен, според мене, ја задушува и потиснува човечката вродена интуиција.

Интуицијата е слобода. Луѓето не се спремни на слобода затоа што одамна ја загубиле интуицијата, внатрешниот глас.

Јас преведувам од седум европски јазици и искрено не сум сретнала друг јазик каде што глаголот „се снајде“ има позитивно значење како во македонскиот јазик. Тука човекот сака да се снајде, веројатно за да преживее и тоа можам да го разберам, зашто сиромаштијата е проклета слабост. Но не можам да разберам зошто ретко кој сака автентично да живее, а да живееш значи да создаваш непрекинато, неусловено, бестрашно – да пркосиш. Со тоа мислам дека одговорив на вашето прашање 😊

Која е ‘лектирата’ на читателот кој го имаше предвид додека го пишуваше романот?

Албер Ками, Жан-Пол Сартр, Симон ди Бовоар. Паскал Кињар, Маргарит Дира, Маргарит Јурсенар, Натали Сарот, Мишел Уелбек, Итало Свево, Томас Ман, Франц Кафка, Жозе Сарамаго, Хулио Кортазар, Елса Моранте.

Велиш дека не сакаш да припаѓаш; не сакаш да ти тежат етикетите на припадностите. Секако не мислиш на припадностите кои никако не се прават поради етикетата, кои животот го пуштаат ‘на најсилно’, на кои човек со сета слобода и безброј пати би им рекол „да“, иако значат доброволно, но сепак робување?

Живееме во време на секакви етикети. Ставот стана оружје, поточно ознака, белег, жиг. Велиме често „да“ од страв дека нема да бидеме прифатени. Затоа ретко луѓето имаат личен став, туку од страв стануваат послушни граѓани. Но стравот ја надвладува и загризува слободата, автентичноста, личноста. Ја знаете познатата теорија на медиумски влијанија „спирала на тишината“? Луѓето се плашат да бидат отфрлени и сами, затоа одбираат недоброволно да припаѓаат (или да пропаѓаат 😊 ) и да им се покоруваат на мејнстрим медиумските содржини независно од нивнaтa лична потреба и мисла. Психологијата вели дека човекот има потреба да припаѓа. Но јас не се согласувам со тоа. Јас одбивам да бидам означена. На тоа сум мислела кога сум рекла дека одбивам да припаѓам. Сметам дека човечкото суштество нема корени затоа што не е дрво, па оттаму мислам дека не може да припаѓа само на една земја и на една културна рамка. Флуидно суштество е. Човекот може да биде и космполитски но и племенски устроен.

Кај нас сега актуелно е да се говори за идентитет. Но што е тоа идентитет? Зарем не е само име, презиме, возраст, пол? Зарем можеме во овој униформиран и хомогенизиран свет, каде што се глобализира сегрегацијата наместо слободата, да говориме за национални идентитети? Со мислата на Зигмунт Бауман тоа стана парадоксално точно. Живееме во течен свет, во флуидни околности, културите со кои имаме некаков сооднос не се омеѓени во национални рамки, туку се отаде секаква ригидна идентификација. Денес можете исто да се чувствувате и во Салцбург и во Будимпешта и во Трст и во Белград или и во Париз и во Буенос Аирес и во Милано. Ги гледате истите слики.

Затоа, не се врамувам ниту се римувам со овие простори, поточно со никакви простори. Не се чувствувам врзана ниту должна да прифатам извесна култура или матрица на однесување само заради тоа што таа култура е одлика на местото каде што живеам или каде што сум се родила. Моите можности како личност ги надминуваат националните рамки и верувам дека секој човек може да излезе од тие контури.

Како антрополог сум учела да се пренесувам во културите на луѓето што ги истражувам и да излезам и да се вратам и пак и пак, но нова, изменета. Ме импресионира бесконечната можност на човечкото суштество. Како поетеса, наоѓам поголеми поети меѓу продавачите на пазар или такси возачите отколку меѓу етаблираните поети: секогаш помислувам на Пазолини кој своите „глумци“ ги наоѓал во реални контексти, затоа што биле поверни на „улогата“ отколку академските глумци.

Но сето тоа е условено од потребата на човекот да се закотви, да припаѓа, да биде препознаен, да се врзе, да има уточиште, некој да го препознае.

Ми треба неизвесниот и бездруго опасен здив на слободата, зашто го крева животот „на најсилно“ како што велите вие, затоа и насловот на мојот роман е според свирепиот и бурен каталонски ветер трамонтана.

Тие неистражени предели ги наоѓам и во создавањето керамика, во сликарството, во фотографијата, во природата, во тишината.

Во Македонија (понекогаш) се чувствуваш несреќно и неисполнето. Го делиш ли ставот дека поширокото проникнување на културата и уметноста во општеството е најевтиниот, најнеинвазивниот и најефикасниот начин да се случат промените што сите сакаме да ги видиме? Можно ли е вакво нешто со политички кругови во кои како потсвесно да се плашат за својот опстанок ако заиграат на оваа карта?

Не би ѝ дала толку голема задача и одговорност на културата и на уметноста. Прашањето, во обратна насока, е колку таа култура и уметност е условена? Знаете, Македонија е поткупена земја. Корупцијата е вирус вграден и сраснат во секоја клетка од општественото живеење, па дури и во културата и уметноста. Не можете да имате слободна култура и уметност, доколку политичките системи се поткупени, доколку општеството нема структура базирана на знаење и заслуги, затоа што во поткупени држави, неминовно е и културата и уметноста да бидат условени. Зарем трговијата со услуги, државни награди, признанија во уметноста не е клиентелизам? Клиентелизмот во уметноста е замаскиран облик на корупција.

Некои социолози велат дека здравството и образованието се најзначајните стожери на едно здраво општество. Но во еден така подриен општествен состав како нашиот многу малку место има за култура и за уметност, речиси и нема, затоа што тие витални стожери на образование и здравство се подјадени. Дури и она малку што го има, а личи дека е слободно, е политички условено, затоа што и самите поети и писатели и уметници изопачено очекуваат јавни пари и државни награди, но тоа е до некаде разбирливо затоа што не можат да се потпрат на слободниот избор или слободниот пазар, на приватниот сектор, на претприемачкото издаваштво, бидејќи во сиромашни, поткупени општества тоа го нема. Тука владее неписменост. Македонците недоволно добро си го познаваат македонскиот јазик, а да не говориме за странските јазици. За каква, тогаш, култура и уметност ние зборуваме?

„Жива вода“, поетска книга; на насловната детал од слика на Калина Брајковска

Секој се плаши да вложи во своето знаење кога живее во корумпирана држава, затоа што знае дека на крајот од процесот други карти ќе се фрлаат на маса, затоа што знае дека заслугите и талентот не се омилената добитна карта за играње. Затоа, тврдам дека корупцијата е вирус што ги зафаќа сите ткива. Тоа го гледам, тоа постои токму во културата: секоја владејачка структура со себе носи своја „културна елита“, своја „тајфа“ (простете доколку тривијализирам). Сѐ додека не разбереме дека соучесници се и поткупениот и поткупувачот, нема да го ослободиме хоризонтот за слободни уметнички творештва и размени на знаења и идеи.

Кои автори (писатели, музичари, режисери, ликовни уметници …) и дела ти се на вечната листа, а кои те воодушевуваат периодов?

Листата е навистина долга. Но по интуиција, „од прва рака“, би биле овие „тројки“:

Писатели: Паскал Кињар, Натали Сарот, Мишел Уелбек.

Музичари: Мајлс Дејвис, Пако де Лусија, Серж Гензбург.

Режисери:, Алан Рене, Дејвид Линч, Роман Полански.

Ликовни уметници: фовистите од Колиур (особено Пикасо, Матис, Брак), Луиз Буржоа, Барбара Кругер.

Вечна листа: „До последен здив“ на Жан Лук Годар, „Последно танго во Париз“ на Бернардо Бертолучи, „Персона“ на Ингмар Бергман, „Љубовникот“, „Болката“ и „Уништувај, рече таа “ на Маргарит Дира, целокупното поетско творештво на Бланка Варела, Амелија Росели и Алехандра Пизарник, „Момче каснато од гуштер“ на Микеланџело Караваџо и целото автентично и уникатно творештво на фламенко музиката од Андалузија кое неспоредливо ме пренесува во други духовни платформи.

Ме воодушевува во овој период ликовното творештво на Тања Балаќ и на Калина Брајковска. Деновиве ги гледам и елаборирам „Влези во празнината“ на Гаспар Ное и „Тегобна љубов“ на Анджеј Жулавски. Го слушам Шопен секој ден барем петнаесет минути. А ги читам опсесивно и интензивно – бидејќи ги преведувам од португалски и каталонски на македонски јазик – Фернандо Песоа и Жоан Маргарит.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here